Motieven

      Reacties uitgeschakeld voor Motieven

Als je, net als ik, veel misdaadseries kijkt, dan weet je allang wat een motief is: de reden dat iemand een misdaad pleegt. Zonder motief is een zaak niet rond. In de literatuur komen ook veel motieven voor. Een klein lesje letterkunde.

Motieven zijn er niet alleen in misdaadseries. Er zijn ook motieven in de (klassieke) muziek en natuurlijk motieven op behang of kaftpapier. Motieven in de literatuur lijken daar wel een beetje op. Het zijn zich herhalende beelden, zinnen, handelingen. Ik heb dat vroeger op de middelbare school uitgebreid gehad bij Nederlands, maar het was toch weer een beetje weggezakt. Nu ik de stof voor mijn opleiding weer nodig heb, komt het allemaal weer terug. Een samenvattinkje uit het Basisboek Literatuur van Joosten, Peppelenbos en Temme.

Een motief is in de breedste zin van het woord ‘elk herhaald, betekenisvol element in een werk’. Elke keer dat de hoofdpersoon een deur opendoet, is geen motief, behalve als dat in het verhaal betekenis heeft (bijvoorbeeld als het verhaal gaat over mogelijkheden of iets durven). Er zijn verschillende soorten motieven in een verhaal.

Verhaalmotieven zijn herhaalde gebeurtenissen in een verhaal en wat die met elkaar te maken hebben. Persoonlijk vind ik deze het lastigst, hoewel dit heel concreet is. Want wanneer is iets een motief en wanneer is het gewoon het verhaal? In mijn schrijven maak ik wel gebruik maak van verhaalmotieven. Zo gaat Livia vaak wandelen om haar gedachten te ordenen.

Abstracte motieven vind ik makkelijker. Dat zijn onderliggende thema’s die een zo groot mogelijk deel van het verhaal bestrijken. Meestal wordt dit niet letterlijk genoemd in de tekst. Het gaat om losse woorden: eenzaamheid, verdriet, geluk, liefde, armoede, etc. Er passen vaak meer abstracte motieven bij één verhaal. Livia gaat bijvoorbeeld over eenzaamheid, vriendschap en verlangen (om er maar eens een paar te noemen).

Mijn persoonlijke favoriet is het leidmotief. Dat vind ik al geweldig sinds ik voor mijn Nederlandse lijst Eilandgasten las van Vonne van der Meer. In alle verhalen uit dat boek komt een veertje terug, dat de verbinding vormt tussen de verhalen. In Dertig dagen van Annelies Verbeke is het een veldleeuwerik en in De aanslag van Harry Mulisch de dobbelsteen. In Livia komt een bepaald bloemetje telkens terug.

Tot slot is er het grondmotief. Ik citeer Joosten, Peppelenbos en Temme: ‘De formulering in één zin, waarbij je op een abstract niveau zegt welke visie in de tekst verwoord wordt.’ Je zou het de boodschap van de schrijver kunnen noemen, maar dat heeft een wat belerende bijklank. Deze is denk ik het lastigst te formuleren. Ik merk wel vaak dat er na het lezen van het boek zoiets bij mij komt bovendrijven, maar ik moet nog leren om dat goed te formuleren. Het grondmotief van Livia ga ik natuurlijk niet verklappen.

C. Joosten, C. Peppelenbos en B. Temme, Basisboek literatuur (Groningen, 2015) blz. 173-175