In Europa

      Reacties uitgeschakeld voor In Europa

Zojuist heb ik het tijdsdocument ‘In Europa’ van Geert Mak uitgelezen. Ik kreeg het cadeau van mijn opa en oma toen ik in 2013 mijn diploma haalde. Ik heb er veel te lang over gedaan, wat voor een deel ook kwam omdat ik het zo’n mooi boek vond dat ik het niet wilde afraffelen; en het dus alleen las als ik over opperste concentratie beschikte. Vanmorgen heb ik in een eindsprintje de laatste bladzijden gelezen.

Een passage aan het eind van het boek wil ik hier citeren. Geert Mak schrijft op bladzijde 796:

‘Onze gemeenschappelijke ramp kan kort samengevat worden. Er waren, rond 1900, een boom en een appel, en iedereen at ervan. In het hart van Europa lag een jonge, instabiele natie die haar eigen destructieve kracht niet kende. Er volgden twee helse oorlogen die we allemaal op onze eigen manier meemaakten. Daarna begonnen vier dode decennia voor het Oosten, terwijl voor West-Europa alsnog de hemel openging, een paradijs van scooter, elektrische roomklopper, auto en televisie. Tegen het eind van de eeuw viel de Muur, maar voor miljoenen Oost-Europeanen braken opnieuw zware tijden aan, de jaren van vernederde mannen, bange vrouwen en ontwrichte gezinnen. Tegelijkertijd vierde het Westen de boom van de jaren negentig, zonder te beseffen wat Midden- en Oost-Europa doormaakte. We hebben elkaar, kortom, nog heel wat te vertellen en uit te leggen, en dat moet allemaal nog beginnen.’

Dit vind ik een heel mooie samenvatting van de twintigste eeuw. De grote lijn van de geschiedenis weet ik als geschiedenisdocent natuurlijk wel. Mak vertelde daar echter een heleboel details omheen die ik niet wist. Maar waar ik me vooral over heb verbaasd, is het grote drama dat zich voor de oostbloklanden voltrok na de val van het communisme. Hier in ‘het westen’ praten we alleen maar over democratie en het belang daarvan, dat is voor ons het hoogste goed. Aan dat standpunt ga ik twijfelen als ik lees over de enorme armoedeval van miljoenen mensen toen het communisme wegviel en ineens alles vrij werd gegeven. Dan vraag ik me serieus af waar we als democratisch Westen mee bezig zijn geweest en of die mensen daarginds wel zoveel beter af zijn met onze waarden en normen. Wat heb je aan vrijheid als je crepeert van de honger?

Aan het eind van het boek evalueert Geert Mak de stand van zaken in Europa in 2007. Wat mij opviel is dat de dingen die hij daar noemt, nu nog steeds spelen of zelfs zijn verergerd. We hebben in Europa met elkaar een serieus probleem. En misschien ligt de sleutel van dat probleem wel in wat ik hierboven aanhaalde: er is zoveel gebeurd in de twintigste eeuw, er zijn zoveel verschillende verhalen die we van elkaar niet weten. We kunnen onmogelijk solidair zijn met ‘Europa’ als we niet weten waar onze Oost- en Zuid-Europese medewereldburgers vandaan komen. De eenheid van Europa is niet een kwestie van akkoorden in Brussel, dat is iets wat wij alleen met elkaar kunnen bewerkstelligen. Als we dat willen, natuurlijk.

(De afbeelding is een plaatje van de Rijn. Mak eindigt zijn boek op een vrachtschip dat de Rijn afvaart. Mak legt op bladzijde 779 uit hoe de Rijn niet alleen Europa is, maar ook onze geschiedenis.)